Phạm Đức Tiến - Cựu sinh viên K61 Quản trị thông tin chia sẻ chuyện hậu trường Shark Tank và những bài học từ thực tế

Phía sau một thương vụ “mượt mà” trên truyền hình

Khi xem một thương vụ Shark Tank trên truyền hình, khán giả thường nhìn thấy startup bước vào trường quay, giới thiệu sản phẩm, trả lời câu hỏi, thương lượng và cuối cùng có thể nhận được cái bắt tay từ nhà đầu tư. Nhưng theo chia sẻ từ trải nghiệm trực tiếp của cựu sinh viên Phạm Đức Tiến, phía sau những phút lên sóng ấy là cả một quá trình chuẩn bị với áp lực rất lớn.

Với Hệ sinh thái Đấu Thầu, thương vụ tưởng như diễn ra thuận lợi trên màn ảnh thực tế từng đứng trước nguy cơ phải lùi sang mùa tiếp theo. Kế hoạch trình diễn được chuẩn bị từ trước bị đảo lộn và đội ngũ phải gấp rút xây dựng lại phần mở đầu chỉ khoảng hai ngày trước thời điểm ghi hình. Đó cũng là một trong những bài học đầu tiên anh Tiến nhớ nhất sau chương trình: Trong thực tế kinh doanh, kế hoạch có thể thay đổi vào phút cuối và khả năng thích nghi đôi khi quan trọng không kém việc có một kế hoạch hoàn hảo.

Chỉ vài phút để khiến nhà đầu tư muốn nghe tiếp

Khi cánh cửa trường quay mở ra, startup chỉ có một khoảng thời gian rất ngắn để giới thiệu mình là ai, đang giải quyết vấn đề gì, kinh doanh sản phẩm nào và mong muốn gọi bao nhiêu vốn để đổi lấy bao nhiêu phần trăm cổ phần. Theo anh Tiến, phần mở đầu có thể được thể hiện theo nhiều cách khác nhau, miễn phù hợp với sản phẩm, tạo được sự chú ý và giúp các nhà đầu tư nhanh chóng hiểu giá trị mà startup muốn mang lại.

Nhưng thách thức thực sự bắt đầu ngay sau đó.

Các câu hỏi của nhà đầu tư không đơn thuần là một danh sách để startup học thuộc trước. Diễn biến cuộc trao đổi phụ thuộc rất nhiều vào những gì startup vừa trình bày và vấn đề mà các Shark quan tâm. Điều này tạo ra một bài toán thú vị: Không phải nói càng nhiều càng tốt, mà phải biết nói điều gì để người đối diện muốn hỏi tiếp.

Đây cũng là kỹ năng rất gần với những gì sinh viên sẽ gặp trong công việc sau khi rời giảng đường. Trong một buổi phỏng vấn, cuộc gặp khách hàng, bài thuyết trình hay khi bảo vệ một đề xuất, chúng ta hiếm khi có đủ thời gian để trình bày tất cả những gì mình biết. Khả năng lựa chọn thông tin quan trọng và tạo ra một cuộc đối thoại đôi khi giá trị hơn việc cố gắng đưa thật nhiều nội dung lên slide.

Khi không còn slide để “cứu” người thuyết trình

Một trong những trải nghiệm khiến anh Tiến ấn tượng nhất là áp lực về số liệu. Trên sân khấu gọi vốn, startup phải sẵn sàng trả lời hàng loạt câu hỏi liên quan đến doanh thu, lợi nhuận, khách hàng, mô hình kinh doanh, quy mô thị trường và các chỉ số vận hành. Theo chia sẻ của anh, người tham gia không thể phụ thuộc vào một tập tài liệu hay những slide chứa sẵn câu trả lời. Điều đó buộc đại diện doanh nghiệp phải thực sự hiểu những con số của chính mình. Và đây có lẽ cũng là một bài học đáng giá đối với sinh viên: Hiểu một vấn đề khác hoàn toàn với việc thuộc một bài thuyết trình.

Khi thực sự hiểu điều mình đang làm, bạn có thể giải thích nó theo nhiều cách, trả lời câu hỏi từ nhiều góc độ và phản ứng trước những tình huống chưa từng chuẩn bị. Ngược lại, nếu chỉ ghi nhớ nội dung có sẵn, một câu hỏi nằm ngoài dự kiến cũng có thể khiến toàn bộ phần trình bày trở nên lúng túng.

“Khi đứng trước những nhà đầu tư giàu kinh nghiệm, các con số phải nằm trong đầu mình. Doanh thu thế nào, lợi nhuận ra sao, thị trường lớn đến đâu… mình phải thực sự hiểu doanh nghiệp của mình chứ không thể trông chờ vào tài liệu hỗ trợ.”

20 phút trên truyền hình có thể là nhiều giờ thương lượng ngoài đời thực

Một thương vụ khi đến với khán giả đã được cô đọng để phù hợp với thời lượng phát sóng. Nhưng quá trình trao đổi thực tế có thể dài hơn rất nhiều. Theo trải nghiệm của anh Tiến, phần hỏi đáp và thương lượng có thể liên tục mở sang những vấn đề mới tùy thuộc vào câu trả lời của startup. Đằng sau những phút ngắn ngủi mà khán giả nhìn thấy là áp lực duy trì sự tập trung, nhất quán về thông tin và khả năng phản ứng trong một cuộc trao đổi kéo dài.

Bởi vậy, điều được thử thách trên sân khấu không chỉ là một ý tưởng kinh doanh. Đó còn là mức độ người sáng lập hiểu doanh nghiệp của mình, khả năng bảo vệ những giả định kinh doanh bằng dữ liệu và bản lĩnh khi những điểm yếu trong mô hình liên tục được đặt câu hỏi.

Cái bắt tay trên truyền hình chưa phải đích đến

Một trong những điều thường khiến khán giả tò mò là tại sao có những thương vụ nhận được cái bắt tay đầu tư trên sóng nhưng sau chương trình lại không đi đến giao dịch cuối cùng. Theo anh Tiến, cần phân biệt giữa thỏa thuận được đưa ra tại chương trình và quá trình đầu tư thực tế sau đó.

Sau khi hai bên thể hiện mong muốn hợp tác, startup còn phải trải qua quá trình thẩm định, thường được biết đến với thuật ngữ Due Diligence. Khi đó, nhà đầu tư có thể kiểm tra sâu hơn các thông tin liên quan đến tài chính, pháp lý, hoạt động kinh doanh và những dữ liệu đã được startup cung cấp. Chỉ sau quá trình này, các bên mới có đủ cơ sở để đi đến quyết định cuối cùng.

Vì vậy, một thương vụ không tiếp tục sau chương trình không nhất thiết đồng nghĩa với việc những gì xuất hiện trên truyền hình là không thực chất. Trong hoạt động đầu tư, việc một giao dịch dừng lại sau quá trình thẩm định hoặc đàm phán tiếp theo là điều hoàn toàn có thể xảy ra. Đây cũng là một lát cắt đáng chú ý giúp sinh viên hiểu hơn về thế giới kinh doanh: Một lời đồng ý ban đầu chưa bao giờ đồng nghĩa với công việc đã hoàn thành.

Từ Shark Tank nhìn lại những năm tháng sinh viên

Bốn năm nhìn lại, với cựu sinh viên K61 Phạm Đức Tiến, điều còn lại không chỉ là việc từng xuất hiện trên một chương trình truyền hình hay có thêm một dấu mốc đặc biệt trong hành trình nghề nghiệp. Giá trị lớn hơn là trải nghiệm được đặt mình vào một môi trường có áp lực cao, nơi kiến thức, số liệu, khả năng giao tiếp và bản lĩnh đều được thử thách trong cùng một thời điểm.

Từ câu chuyện của mình, anh muốn gửi tới các bạn sinh viên một lời nhắn: Hãy tận dụng những năm tháng đại học để tập cho mình khả năng bước vào những tình huống mà không phải câu hỏi nào cũng có sẵn đáp án.

Hãy học cách thuyết trình nhưng đừng phụ thuộc vào slide. Hãy học kiến thức nhưng đừng chỉ học để vượt qua kỳ thi. Hãy làm quen với số liệu và tập đặt câu hỏi về ý nghĩa phía sau những con số.

Hãy tham gia dự án, hoạt động, cuộc thi, công việc thực tế và những trải nghiệm buộc mình phải giải quyết vấn đề.

Và quan trọng hơn, hãy chuẩn bị thật kỹ nhưng đồng thời phải rèn luyện khả năng ứng biến khi mọi thứ không diễn ra theo kế hoạch.

“Bốn năm đã trôi qua, Shark Tank vẫn là một trải nghiệm vô giá đối với mình. Nhưng điều đáng nhớ nhất không chỉ là khoảnh khắc xuất hiện trên truyền hình, mà là những gì mình học được khi đứng trong một môi trường áp lực thực sự.”

Với các bạn sinh viên hôm nay, “cánh cửa” phía trước có thể chưa phải là trường quay, là gọi vốn, thẩm định. Đó có thể chỉ là buổi phỏng vấn thực tập đầu tiên, lần đầu đứng trước lớp bảo vệ một dự án, một cuộc thi, một buổi gặp khách hàng hay cơ hội trình bày ý tưởng trước doanh nghiệp. Nhưng rồi sẽ đến lúc mỗi người phải bước qua một cánh cửa mà phía bên kia không có giáo trình, không có câu hỏi được báo trước và cũng không có một bài thuyết trình được chuẩn bị sẵn có thể trả lời thay mình. Khi ấy, những gì giúp bạn đứng vững chính là kiến thức đã tích lũy, trải nghiệm đã va chạm và bản lĩnh được rèn luyện từ những cơ hội nhỏ hơn trong suốt những năm tháng đại học.

Và có lẽ, đó cũng là một trong những giá trị lớn nhất của quãng đời sinh viên: Không chỉ chuẩn bị cho một tấm bằng, mà chuẩn bị cho chính mình trước những “sân khấu” lớn hơn của cuộc đời.