Khi thị trường lao động thay đổi nhanh hơn chương trình đào tạo: Từ cập nhật nội dung đến kiến tạo năng lực cho kỷ nguyên AI

Ngày 9/8/2026 tại Quảng Ninh,Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN tổ chức Hội nghị Sơ kết 6 tháng đầu năm và phương hướng 6 tháng cuối năm 2026. Bên cạnh việc nhìn lại kết quả thực hiện các nhiệm vụ trọng tâm, Hội nghị dành nhiều thời gian thảo luận những vấn đề chiến lược về vị thế, nguồn nhân lực, đào tạo, khoa học công nghệ, hợp tác và nguồn lực phát triển, hướng tới mục tiêu nâng cao chất lượng, khẳng định danh tiếng và tạo những bước phát triển đột phá của Nhà trường trong giai đoạn mới. 

Trong khuôn khổ Hội nghị, PGS.TS. Đỗ Văn Hùng - Trưởng khoa Quản trị thông tin - trình bày tham luận với chủ đề “Khi thị trường lao động thay đổi nhanh hơn chương trình đào tạo - Từ cập nhật nội dung đến kiến tạo năng lực cho kỷ nguyên AI”. Nếu câu chuyện đổi mới chương trình đào tạo trước đây thường bắt đầu từ việc “cần bổ sung môn học nào”, thì tham luận đặt vấn đề ở một tầng sâu hơn: đại học cần thay đổi cách nghĩ về chính sản phẩm đào tạo của mình khi công việc, kỹ năng và cách con người làm nghề đang biến đổi nhanh chóng dưới tác động của AI.

Theo PGS.TS. Đỗ Văn Hùng, tác động đáng chú ý nhất của AI không đơn thuần nằm ở việc một số nghề nghiệp có thể mất đi. Điều đáng quan tâm hơn là ngay cả khi một nghề vẫn tồn tại, nội dung công việc và cách thực hiện công việc đó có thể đã hoàn toàn khác trước. Dẫn các số liệu về mức độ tác động của Generative AI đối với thị trường lao động toàn cầu và Việt Nam, PGS.TS Đỗ Văn Hùng nhấn mạnh một cảnh báo trực diện đối với người học: “Rủi ro lớn nhất với sinh viên không phải nghề của các em biến mất. Mà nghề vẫn còn, nhưng cách làm nghề đã thay đổi.” 

Sự thay đổi ấy kéo theo một thực tế khác: kỹ năng có thể “mất giá” nhanh hơn bằng cấp. Một kiến thức sinh viên học ở năm thứ nhất vẫn có thể đúng khi các em tốt nghiệp bốn năm sau, nhưng cách vận dụng kiến thức đó trong môi trường nghề nghiệp có thể đã thay đổi. Vì vậy, câu hỏi của giáo dục đại học không thể chỉ dừng lại ở “chúng ta dạy sinh viên kiến thức gì?”, mà cần chuyển sang “chúng ta tạo cho sinh viên khả năng học lại nhanh đến mức nào?”. Theo cách tiếp cận này, năng lực học nhanh, thích ứng, giải quyết những vấn đề mới và tiếp tục tạo ra giá trị trở thành lợi thế cạnh tranh bền vững của người lao động. 

AI đồng thời đang làm thay đổi cả “bậc thang nghề nghiệp” truyền thống. Trước đây, một sinh viên mới tốt nghiệp thường bắt đầu với những nhiệm vụ đơn giản, sau đó tích lũy kinh nghiệm để từng bước đảm nhiệm công việc phức tạp hơn. Nhưng khi AI ngày càng đảm nhiệm nhiều tác vụ lặp lại, tìm kiếm, tổng hợp, xử lý dữ liệu hay soạn thảo cơ bản, người trẻ có thể phải đối diện với những vấn đề phức tạp sớm hơn. Những năng lực vốn thường gắn với người có kinh nghiệm như phán đoán, giải quyết vấn đề, giao tiếp, lãnh đạo, hợp tác hay tư duy chiến lược vì thế đang trở thành yêu cầu ngày càng sớm trong hành trình nghề nghiệp. 

Từ đó, tham luận đưa ra một nhận định đáng chú ý: biết sử dụng AI đang chuyển từ một lợi thế công nghệ thành một năng lực lao động. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc giáo dục đại học chỉ cần tăng thêm các môn học về AI. Ngược lại, khi máy móc có thể đảm nhiệm ngày càng nhiều nhiệm vụ kỹ thuật, giá trị của những năng lực mang tính “con người” lại càng nổi bật.

Phán đoán để nhìn nhận vấn đề trong bối cảnh phức tạp; sáng tạo để tạo ra ý tưởng và giá trị mới; đạo đức để đưa ra quyết định có trách nhiệm; giao tiếp để kết nối và thuyết phục; khả năng hiểu con người, hiểu bối cảnh văn hóa - xã hội và tổ chức… là những năng lực AI khó có thể thay thế hoàn toàn. Theo PGS.TS. Đỗ Văn Hùng, chính ở đây khoa học xã hội và nhân văn có một cơ hội đặc biệt: AI càng phát triển, những năng lực gắn với tư duy nhân văn, trí tuệ, cảm xúc và trách nhiệm của con người càng trở nên có giá trị. 

Từ những chuyển động của thị trường lao động, tham luận cũng chỉ ra một số “lầm tưởng” mà giáo dục đại học cần nhìn lại. Một chương trình được kiểm định không đồng nghĩa với việc chương trình ấy luôn phù hợp với thị trường; chu kỳ cập nhật chương trình 3-5 năm có thể không còn theo kịp khi công nghệ và kỹ năng nghề nghiệp thay đổi theo năm, thậm chí theo tháng. Dạy đủ kiến thức chuyên ngành cũng chưa bảo đảm sinh viên có thể làm nghề; và việc bổ sung một môn AI riêng lẻ chưa đồng nghĩa với việc chương trình đã thực sự thích ứng với kỷ nguyên AI.

Điều PGS.TS. Đỗ Văn Hùng đề xuất là một thay đổi căn bản về tư duy: chương trình đào tạo phải trở thành một “hệ thống sống”, được cập nhật liên tục và đối chiếu thường xuyên với những thay đổi của nghề nghiệp, công nghệ và xã hội. Như thông điệp được nhấn mạnh trong tham luận: “Đại học không thể dựa vào kinh nghiệm quá khứ để chuẩn bị cho tương lai. Phải đổi mới tư duy - từ chương trình đến cách đào tạo - để sinh viên sẵn sàng cho một thế giới luôn thay đổi.” 

Một vấn đề khác được đặt ra là đại học thực sự đang đào tạo cho thị trường lao động nào?

Một sinh viên nhập học năm 2026 có thể tốt nghiệp vào năm 2030 và tiếp tục làm việc trong một thị trường của giai đoạn 2030-2035 hoặc xa hơn. Nếu chương trình chỉ được thiết kế dựa trên những vị trí việc làm đang tồn tại ở năm 2026, đại học về bản chất đang sử dụng “dữ liệu của hôm nay để chuẩn bị con người cho thị trường lao động của ngày mai”.

Vì thế, theo tham luận, chương trình đào tạo cần đồng thời có hai tầng năng lực. Tầng thứ nhất giúp người học đáp ứng những nghề nghiệp và nhu cầu lao động hiện tại. Quan trọng hơn, tầng thứ hai phải chuẩn bị cho người học khả năng thích ứng với những công việc chưa xuất hiện hoặc những nghề sẽ biến đổi mạnh trong tương lai. Các năng lực nền tảng bao gồm khả năng học nhanh và học suốt đời, năng lực AI, năng lực số, tư duy phản biện, sáng tạo, giao tiếp và tư duy liên ngành. Thị trường lao động tương lai, theo thông điệp được đưa ra, “không chỉ cần người biết làm, mà cần người sẵn sàng học lại, thích ứng nhanh và tạo ra giá trị mới”. 

Từ nhận thức đến hành động tại Khoa Quản trị thông tin

Những vấn đề được PGS.TS. Đỗ Văn Hùng nêu tại Hội nghị không chỉ dừng lại ở nhận diện xu hướng. Trước đó, tại Hội nghị Đào tạo 2026 của Khoa Quản trị thông tin, tư duy đổi mới này đã được cụ thể hóa theo một logic mới: chuyển từ truyền thụ kiến thức sang kiến tạo năng lực, từ xây dựng chương trình chủ yếu trong nội bộ sang đồng thiết kế với doanh nghiệp, đơn vị sử dụng lao động và người học, đồng thời coi dữ liệu và AI là năng lực tích hợp thay vì một kỹ năng bổ trợ. 

Thay vì bắt đầu bằng chuỗi quen thuộc “giảng viên - môn học - chương trình - sinh viên - thị trường lao động”, cách tiếp cận mới xuất phát từ vị trí việc làm tương lai, xác định những năng lực người học cần có, từ đó thiết kế chuẩn đầu ra, trải nghiệm học tập, học phần và cuối cùng là yêu cầu đối với đội ngũ giảng viên. Đây chính là cách đưa tín hiệu của thị trường lao động quay trở lại quá trình thiết kế đào tạo một cách chủ động.

Tinh thần này được thể hiện rõ trong định hướng phát triển hai chương trình đào tạo của Khoa. Với ngành Quản lý thông tin, chương trình được định vị trên các trụ cột thông tin, dữ liệu, nội dung số, quản trị, khởi nghiệp số và AI, hướng tới hình thành năng lực quản trị thông tin và dữ liệu trong tổ chức, phân tích mô hình kinh doanh số, quản trị truyền thông - nội dung số, khai phá và trực quan hóa dữ liệu, ứng dụng AI, đồng thời thiết kế các giải pháp thông tin phục vụ quản lý, đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp. Hai hướng chuyên sâu được xác định là Quản trị dữ liệu và Khởi nghiệp số và Quản trị và Sáng tạo nội dung số. 

Với ngành Thông tin - Thư viện, không gian nghề nghiệp cũng được mở rộng từ hình dung truyền thống về thư viện sang thư viện số, dịch vụ tri thức, nhân văn số, AI, dữ liệu người dùng và tài nguyên số. Các năng lực như ứng dụng AI và xử lý ngôn ngữ tự nhiên trong phân tích thông tin, phân tích dữ liệu người dùng, thiết kế trải nghiệm người dùng, số hóa và phát triển dịch vụ tri thức số được đặt vào cấu trúc năng lực cốt lõi. Hai hướng chuyên sâu gồm Thư viện số và Trí tuệ nhân tạo và Nhân văn số và Dịch vụ tri thức số. 

Dẫu vậy, quá trình chuyển đổi không đơn giản. Tham luận nhận diện đồng thời nhiều thách thức: thị trường lao động biến động nhanh hơn chu kỳ đào tạo; AI làm thay đổi nội dung công việc; yêu cầu cập nhật chương trình liên tục; áp lực về đội ngũ giảng viên liên ngành, hạ tầng số và dữ liệu; khoảng cách giữa đào tạo với thực tiễn doanh nghiệp; cũng như yêu cầu định vị rõ hơn giá trị của các ngành Quản trị thông tin và Thông tin - Thư viện trong bối cảnh mới. 

Nhìn rộng hơn, những câu hỏi được PGS.TS. Đỗ Văn Hùng đặt ra cũng chính là một phần của bài toán đổi mới đào tạo mà VNU-USSH đang thúc đẩy: AI sẽ thay đổi nhu cầu nhân lực như thế nào? Sinh viên cần những năng lực cốt lõi gì? AI phải được tích hợp vào giảng dạy và đánh giá ra sao? Nhà trường cần kết nối với doanh nghiệp theo mô hình nào? Và quan trọng nhất, đâu là thay đổi cần được ưu tiên ngay từ hôm nay?

Quan điểm này đồng điệu với định hướng chung được đặt ra tại Hội nghị Sơ kết của Nhà trường: đổi mới đào tạo phải thích ứng với một thị trường lao động đang thay đổi nhanh chóng, chuyển mạnh hơn từ truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực học tập, thích ứng, tư duy phản biện, sáng tạo, đạo đức, giao tiếp và giải quyết vấn đề; đồng thời coi dữ liệu và AI là những năng lực được tích hợp xuyên suốt chương trình. 

Trong một thế giới mà công nghệ có thể thay đổi rất nhiều công việc chỉ trong vài năm, giá trị của đại học vì thế không còn nằm ở việc chuẩn bị cho sinh viên một “công việc cố định”, mà ở khả năng giúp người học liên tục học lại, thích ứng với thay đổi và tạo ra giá trị mới. Đó cũng là thông điệp xuyên suốt trong tham luận của PGS.TS. Đỗ Văn Hùng: đổi mới chương trình trong kỷ nguyên AI không đơn thuần là cập nhật thêm nội dung mới, mà là chuyển từ đào tạo kiến thức sang kiến tạo năng lực cho tương lai.