PGS.TS. Phan Văn – Người mở đường, đặt nền móng cho Khoa Quản trị thông tin

Điều làm nên vị trí đặc biệt của PGS.TS. Phan Văn trong lịch sử Khoa không chỉ là việc Thầy đảm nhiệm cương vị Chủ nhiệm đầu tiên, mà còn ở vai trò kiến tạo những nền tảng ban đầu cho sự phát triển của đơn vị. Trong buổi đầu còn nhiều thiếu thốn, Thầy cùng các đồng nghiệp đã xây dựng chương trình đào tạo, định hình hướng phát triển học thuật và gây dựng đội ngũ chuyên môn, tạo nền tảng để các thế hệ sau tiếp tục kế thừa và phát triển.

Dấu ấn 1996 – Khởi đầu một đơn vị đào tạo

Truyền thống đào tạo về thư viện tại Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội đã được hình thành từ năm 1973 tại Khoa Lịch sử. Trên nền tảng đó, năm 1996 đánh dấu một bước chuyển quan trọng khi chương trình đào tạo đại học ngành Thông tin - Thư viện được xây dựng, ngành chính thức tuyển sinh tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN. Ngày 23/8/1996, PGS.TS. Phan Văn được bổ nhiệm làm Chủ nhiệm Bộ môn Thông tin -Thư viện đầu tiên.

Buổi đầu của Bộ môn hết sức khiêm tốn: ba cán bộ giảng dạy cơ hữu, một cán bộ văn phòng và một phòng làm việc khoảng 15 m² với rất ít trang thiết bị. Trong điều kiện ấy, điều quan trọng nhất không phải là những gì đã có, mà là những gì phải được tạo dựng: chương trình đào tạo, đội ngũ, học liệu, phương thức tổ chức hoạt động và những khóa sinh viên đầu tiên. PGS.TS. Phan Văn đứng ở chính điểm khởi đầu đó.

Vai trò của người Chủ nhiệm đầu tiên vì thế vượt ra ngoài công việc điều hành một đơn vị mới thành lập. Đó còn là vai trò của người kiến tạo, cùng đồng nghiệp chuyển một định hướng đào tạo thành một tổ chức học thuật thực sự; từ những điều kiện ban đầu còn hạn chế, từng bước hình thành một môi trường đào tạo có khả năng phát triển lâu dài.

Dấu ấn học thuật - Mở rộng từ thư viện đến thông tin

Một đóng góp quan trọng của thầy PGS.TS. Phan Văn là tư duy học thuật hướng ngành đào tạo vượt ra khỏi phạm vi nghiệp vụ thư viện truyền thống để tiếp cận rộng hơn với khoa học thông tin.

Trong giai đoạn khoa học thư viện trên thế giới đang mở rộng sang các vấn đề về thông tin, hệ thống thông tin, xử lý, lưu trữ, tìm kiếm và phục vụ thông tin, Thầy thuộc thế hệ các nhà khoa học Việt Nam sớm tiếp cận với sự chuyển dịch này. Những công trình như Nhập môn khoa học thư viện và thông tin và Thông tin học đã góp phần đưa các nội dung về hoạt động thông tin, hệ thống thông tin, tổ chức phục vụ và tự động hóa hoạt động thông tin vào giảng dạy và nghiên cứu. 

Trong bối cảnh những năm 1990, đây không đơn thuần là sự thay đổi về thuật ngữ. Đằng sau sự chuyển dịch từ “thư viện” sang “thông tin - thư viện”, rồi đến “thông tin học”, là một cách nhìn rộng hơn về nghề nghiệp: thư viện không chỉ là nơi lưu giữ tài liệu; người làm nghề không chỉ quản lý sách mà còn phải biết tổ chức nguồn tin, hiểu nhu cầu thông tin và sử dụng công nghệ để đưa thông tin đến với người sử dụng. 

Tư duy ấy đã góp phần hình thành một nền tảng học thuật quan trọng để lĩnh vực đào tạo tiếp tục được mở rộng trong những giai đoạn sau.

Dấu ấn kiến tạo - Chương trình đào tạo đến con người

Để một ngành học được hình thành, quyết định thành lập mới chỉ là điểm bắt đầu. Điều quyết định sức sống lâu dài của một đơn vị đào tạo là chương trình, tri thức chuyên ngành, học liệu, đội ngũ và những thế hệ người học. Thầy PGS.TS. Phan Văn đã trực tiếp tham gia kiến tạo những thành tố nền tảng đó.

Các giáo trình và công trình chuyên môn của Thầy không chỉ phục vụ cho từng học phần mà còn góp phần hình thành hệ khái niệm và cách tiếp cận khoa học cho những thế hệ sinh viên đầu tiên. Các tài liệu của thầy vẫn tiếp tục được sử dụng trong hoạt động đào tạo nhiều năm sau đó, cho thấy sức sống của những nền tảng học thuật đã được xây dựng từ giai đoạn đầu. 

Nhưng dấu ấn của một người thầy không chỉ nằm trong sách và tri thức.

Từ những lớp sinh viên đầu tiên, các thế hệ giảng viên, nhà nghiên cứu, cán bộ quản lý và chuyên gia trong lĩnh vực thông tin - thư viện từng bước được hình thành. Nhiều người tiếp tục làm việc tại các trường đại học, thư viện và cơ quan thông tin, rồi lại tham gia đào tạo những thế hệ tiếp theo. 

Bởi vậy, đóng góp của PGS.TS. Phan Văn còn được tiếp nối trong chính những con người mà Thầy đã tham gia đào tạo, trong những chuẩn mực học thuật và cách nhìn về ngành nghề được truyền lại qua nhiều thế hệ.

Di sản của người mở đường

Ba mươi năm kể từ dấu mốc 1996, từ Bộ môn Thông tin - Thư viện ban đầu, đơn vị đã từng bước phát triển thành Khoa Thông tin - Thư viện và đến năm 2026 chính thức mang tên Khoa Quản trị Thông tin. 

Tên gọi có thể thay đổi. Phạm vi đào tạo và nghiên cứu ngày càng mở rộng. Những vấn đề của hôm nay đã đi xa hơn tới quản trị thông tin, quản trị tri thức, dữ liệu, thư viện số, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo. Nhưng mọi hành trình phát triển đều cần một điểm khởi đầu.

Với Khoa Quản trị Thông tin, dấu ấn của PGS.TS. Phan Văn nằm chính ở điểm khởi đầu ấy. Đó là một đơn vị đào tạo được hình thành; một chương trình được xây dựng; một hướng tiếp cận học thuật được mở ra; những học liệu chuyên ngành được kiến tạo và những thế hệ người học đầu tiên được đào tạo.

Giá trị của người đặt nền móng không phải ở việc nhìn thấy trước toàn bộ diện mạo của tương lai, mà ở việc tạo ra một nền tảng đủ vững để những người đến sau có thể tiếp tục phát triển, đổi mới và mở rộng.

Trong hành trình của Khoa Quản trị Thông tin, PGS.TS. Phan Văn vì thế luôn được trân trọng ghi nhận ở một vị trí đặc biệt: Người Chủ nhiệm đầu tiên - người cùng các đồng nghiệp mở đường và đặt nền móng cho sự phát triển của Khoa. Từ những viên gạch đầu tiên của năm 1996, một hành trình ba thập niên đã được viết tiếp bằng sự kế thừa, đổi mới và khát vọng của nhiều thế hệ.

Tưởng nhớ Thầy Phan Văn, điều đọng lại không chỉ là sự kính trọng dành cho một nhà giáo, một nhà khoa học, mà còn là tình cảm dành cho một người Thầy đã trở thành một phần ký ức đẹp của nhiều thế hệ. Hình ảnh Thầy với nụ cười hiền hậu, phong thái điềm đạm và sự tận tâm với nghề vẫn luôn được nhắc nhớ bằng sự trân quý. Thời gian có thể làm nhiều điều đổi thay, nhưng có những con người vẫn hiện diện rất lâu trong ký ức của một tập thể, bởi họ đã để lại không chỉ dấu ấn nghề nghiệp mà còn cả sự bao dung, lòng tận tụy và niềm tin vào những thế hệ đi sau. Hôm nay, khi nhớ về Thầy, đó không chỉ là một sự tưởng nhớ, mà còn là lời tri ân sâu sắc dành cho một người Thầy đáng kính, một hình ảnh thân thương vẫn luôn được gìn giữ trong tình cảm của đồng nghiệp và các thế hệ học trò.