Tác động của trí tuệ nhân tạo đến nghiên cứu khoa học trong các cơ sở giáo dục đại học

Hội thảo được tổ chức trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo, đặc biệt AI tạo sinh ngày càng hiện diện sâu trong hoạt động của các cơ sở giáo dục đại học. Những vấn đề được trao đổi không chỉ tập trung vào khả năng ứng dụng AI trong giảng dạy, nghiên cứu và quản trị, mà còn mở rộng tới các yêu cầu về liêm chính học thuật, bảo mật và quản trị dữ liệu, sở hữu trí tuệ, trách nhiệm giải trình cũng như vai trò của con người trong môi trường giáo dục ngày càng được hỗ trợ bởi thuật toán.

Tại Hội thảo, PGS.TS Đỗ Văn Hùng trình bày tham luận “Tác động của AI đến nghiên cứu khoa học trong các cơ sở giáo dục đại học”. Đại học Kinh tế Quốc dân cũng xác định đây là một trong những tham luận trọng tâm của Hội thảo bên cạnh các vấn đề về chiến lược ứng dụng AI và tác động của AI đến quản trị đại học. Điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận của PGS.TS Đỗ Văn Hùng là AI không được nhìn nhận đơn thuần như một công cụ giúp con người làm việc nhanh hơn. Khi AI có khả năng gợi mở các cách nhìn khác nhau, kết nối những khái niệm tưởng như rời rạc, đặt lại giả định, phát hiện những điểm mù trong lập luận hay hỗ trợ nhà khoa học hình thành những câu hỏi mới, mối quan hệ giữa con người và AI đã bắt đầu thay đổi. AI không còn chỉ đứng bên ngoài quy trình nghiên cứu mà đang tham gia ngày càng sâu vào quá trình hình thành, kiểm tra và phát triển ý tưởng khoa học.

Sự thay đổi này không phải câu chuyện riêng của khoa học xã hội và nhân văn. Ảnh hưởng của AI đang diễn ra trên một phổ rất rộng của khoa học. Một minh chứng được đề cập trong tham luận là Giải Nobel Hóa học năm 2024, trong đó Demis Hassabis và John Jumper được vinh danh cho công trình dự đoán cấu trúc protein, gắn trực tiếp với AlphaFold2 – hệ thống AI được phát triển tại Google DeepMind. Từ sinh học, hóa học và y sinh đến kỹ thuật, khoa học dữ liệu, kinh tế, khoa học xã hội và nhân văn, AI đang mở rộng khả năng xử lý những tập dữ liệu có quy mô mà con người khó có thể tiếp cận bằng các phương pháp truyền thống, đồng thời tạo ra những phương thức mới để phát hiện mẫu, hình thành giả thuyết và kiểm tra các mối quan hệ phức tạp.

Điều đó cho thấy ảnh hưởng lớn nhất của AI đối với khoa học và thay đổi sâu sắc nằm ở phương thức nghiên cứu. Nhà khoa học đang dần chuyển từ tìm kiếm thông tin sang đối thoại với những hệ thống tri thức; từ xử lý thủ công những tập dữ liệu giới hạn sang phân tích dữ liệu, văn bản và hình ảnh ở quy mô lớn; từ sử dụng những công cụ AI riêng lẻ sang những hệ thống có khả năng hỗ trợ nhiều công đoạn khác nhau của vòng đời nghiên cứu. Nhưng khả năng AI tham gia vào nhiều công đoạn hơn không đồng nghĩa với việc quyền quyết định khoa học cũng được chuyển giao cho AI. Ngược lại, AI càng mạnh thì vai trò của nhà nghiên cứu trong việc đặt câu hỏi, lựa chọn phương pháp, kiểm chứng nguồn, diễn giải kết quả và chịu trách nhiệm đối với các kết luận khoa học càng trở nên quan trọng. Đây cũng là ranh giới cần được nhận diện rõ trong thời đại AI. 

Bởi vậy, một trong những thông điệp nổi bật từ tham luận là năng lực của nhà nghiên cứu trong kỷ nguyên AI chính là khả năng đặt câu hỏi có giá trị, kiểm chứng chặt chẽ kết quả do AI tạo ra, lựa chọn và vận dụng phương pháp nghiên cứu phù hợp, đồng thời có năng lực đạo đức và trách nhiệm khoa học. Trong môi trường mà việc tạo ra một đoạn văn, một bảng dữ liệu hay một phân tích sơ bộ ngày càng dễ dàng, giá trị khác biệt của nhà khoa học nằm nhiều hơn ở chiều sâu tư duy, khả năng đánh giá bằng chứng và năng lực diễn giải.

Từ góc độ quản trị đại học, PGS.TS Đỗ Văn Hùng cho rằng việc ứng dụng AI trong nghiên cứu vì thế không thể chỉ phụ thuộc vào lựa chọn cá nhân của từng giảng viên hay nghiên cứu viên. Các cơ sở giáo dục đại học cần xây dựng một hệ sinh thái hỗ trợ dựa trên những trụ cột quan trọng: thể chế, với hướng dẫn sử dụng AI và các quy định về công khai, minh bạch; hạ tầng, với nền tảng AI an toàn gắn với chủ quyền và quản trị dữ liệu; con người, thông qua đào tạo năng lực AI và phát triển các nhóm nghiên cứu liên ngành; và chất lượng, với những phương thức đánh giá phù hợp với môi trường nghiên cứu mới.

Cách tiếp cận này cũng cho thấy một yêu cầu mới đối với các trường đại học: không chỉ trang bị công cụ AI mà phải xây dựng năng lực nghiên cứu trong môi trường AI. Điều đó đòi hỏi sự tham gia của nhiều lĩnh vực: khoa học xã hội và nhân văn để hiểu con người, văn hóa và tác động xã hội; khoa học dữ liệu và công nghệ để phát triển và đánh giá hệ thống; luật học để xác lập các giới hạn và trách nhiệm; khoa học thông tin để quản trị dữ liệu, nguồn tin và bằng chứng; cùng các lĩnh vực chuyên ngành để bảo đảm AI được đặt trong đúng bối cảnh tri thức. Chính sự kết nối liên ngành này sẽ quyết định khả năng một trường đại học chuyển từ “sử dụng AI” sang thực sự “làm chủ AI” trong hoạt động khoa học.

Đối với các cơ sở giáo dục đại học Việt Nam, bài toán này còn gắn với một vấn đề dài hạn hơn: dữ liệu và tri thức tiếng Việt. Nếu các hệ thống AI mà nhà nghiên cứu sử dụng chủ yếu được hình thành từ những nguồn dữ liệu bên ngoài, khoảng trống về dữ liệu học thuật, dữ liệu nghiên cứu và nguồn tri thức tiếng Việt có thể trở thành một giới hạn đối với năng lực nghiên cứu trong tương lai. Bởi vậy, phát triển dữ liệu nghiên cứu có chất lượng, xây dựng các nguồn học liệu và tri thức tiếng Việt được quản trị tốt, đồng thời nâng cao năng lực quản trị dữ liệu của các cơ sở giáo dục đại học cần được nhìn nhận như một phần của chiến lược AI, chứ không phải những nhiệm vụ tách rời.

Từ những phân tích tại Hội thảo có thể thấy, câu hỏi đối với giáo dục đại học hiện nay không còn là “có nên sử dụng AI hay không”. Câu hỏi quan trọng hơn là sử dụng AI ở đâu, ở mức độ nào, theo những nguyên tắc nào và con người sẽ chịu trách nhiệm như thế nào đối với kết quả được tạo ra. Ở một tầng sâu hơn, AI đang buộc giới học thuật quay trở lại với những câu hỏi căn bản nhất của nghiên cứu khoa học: Điều gì làm nên một câu hỏi nghiên cứu có giá trị? Thế nào là bằng chứng đáng tin cậy? Ai chịu trách nhiệm về một kết luận khoa học? Và khi máy móc có thể tham gia ngày càng nhiều vào quá trình sản xuất tri thức, đâu là phần việc không thể chuyển giao của con người?

Câu trả lời có lẽ không nằm ở việc cạnh tranh với AI về tốc độ xử lý hay khả năng tạo nội dung. Vai trò của nhà khoa học và của trường đại học trong kỷ nguyên AI nằm ở khả năng đặt ra những câu hỏi tốt hơn, kiểm chứng nghiêm ngặt hơn, diễn giải sâu sắc hơn và chịu trách nhiệm đầy đủ hơn đối với tri thức được tạo ra. Khi đó, AI không thay thế nghiên cứu khoa học mà trở thành động lực để nghiên cứu khoa học bước sang một giai đoạn mới – nơi sức mạnh của công nghệ được kết hợp với tư duy phản biện, đạo đức, trách nhiệm và năng lực sáng tạo của con người.

Tin liên quan:

Neu.edu.vn: Hội thảo khoa học Quốc gia “Tác động của AI đến giảng dạy, nghiên cứu khoa học và quản trị đại học”